Shivratri- पुजा बिधि ॐ नम:शिवाय,om namah shivay

ॐ नमः शिवाय “वटुक पूजाविधि”

पूर्व दिशा की तरफ मुख करके पूजा में बैठना चाहिए, अपने सामने वटुक के मण्डल को संभाल कर रखे बटुक नटू के नीचे सामने चुने या चाक से कलश का चित्र बना कर उसके ऊपर अखरोटों के समेत कलश वागरू रखना, सारे वटुक मंण्डल को सिन्दूर के तिलक उसरू को नारीवन और फूल आदि मालाओं से सुसज्जित करे। (कलश का चित्र और बटुक मण्डल का चित्र पृष्ट एक पर देख कर रखें) इस तरह सारी सामग्री सामने लाकर सर्व प्रथम कलश की पूजा करें मन्त्रों को पढते हुए दाने दाने फूल और अर्ध चढाते जाइये। कलश पूजा मन्त्र :-

ॐकारो यस्य मूलं क्रमपद जठरं छन्दविस्तीर्णशाखा, ऋक्पत्रं साम-
पुष्पं यजुरुचितफलं स्यादथर्वा प्रतिष्ठा ॥ यज्ञरछाया सुश्वेतै द्विज-गणमधुर्वर्गीयते यस्य नित्वं शक्ति संभ्या पिकानं दुरितमय हरपातु नो वेद वृक्षः ॥
मूलाधारात वह कलानिधितं भूर्भुवः स्वर्णह्मस्थानात्परम गहना- तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवः शशि कलमयी धीमहीत्येकरूपं धियोयोनः पितममृतं चोदपानः परं ॥
मुक्ता विद्रम हेम नील धवल च्छायेर्मुखस्त्रीक्ष युक्तामिन्दु निबद्ध र मुतत्वात्मवर्णात्मिक गाव वरदाभयों क कपालं गुणं शंखं चक्रमथार विन्दु युगलं हस्ते वहन्तीं भजे ।। आायातु वरदा देवी अक्षरा ब्रह्मवादिनी गायत्री छन्दसां मातर्ब्रह्म योने नमोस्तुते ॥

प्रोजोऽसि सहोऽसि बलमसि ग्राजोसि देवानां धाम नामसि विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूः डों भूः उों भुवः डों स्वः डों महः डों जनः उों तप उों सत्यं जों तत्सवितुर्वरेणं भर्गोदेवस्य धीमहि धियो योनः प्रचोदयात् डों ३ ।।

भद्रं पश्येम प्रचरेम भद्रं भद्रं वहेम शृणुयाम भद्रं । तन्नो मित्रो वरुणो मा महन्तामदिति सिन्धुः पृथिवों उयो। तद्विष्णोः परमं पद सा पयन्ति सूरयः। दिवीव पराम् प्रावि जागृ समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् ।।

ये नमः भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीम

क्षेत्रपालों अर्थात सनिवारी मचिवारी आदि को अ के शने छोडते हुए निम्न मंत्र पढे

मेचे पोराणामायं न प्रष्ट्रे नमः नमो नमः ख्यात्रे नमऽनुख्यात्रे नमः शृण्वते नम उप शृण्वते नमः सते नमोऽसते नमों जाताय नमो जनिष्यमाणाय नमो भूताय नमो भविष्यते नम- स्चक्षुषे नमः श्रोत्राय नमो मनसे नमो वाचे नमो ब्रह्मणे नमः श्रान्ताय नमस्तपसे नमः
फिर से कलश को अर्थ पुष्प चढाये/

भूतं भव्यं भविष्यटूषट् स्वाहा नम ऋक् साम यजुर्वषट् स्वाहा नमो गायत्री त्रिष्टुब् जगती वषट् स्वाहा नमः पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्वषट् २



स्वाहा नमोऽन्नं कृषि वृष्टिर्वषट् स्वाहा नमः पिता पुत्रा पौत्रो वषट् स्वाहा नमः प्राणो व्यानोऽपानो वषट् स्वाहा नमो भूर्भुवः स्वर्वषट् स्वाहा नमः

खासू कवल नारीकचलू या किसी पर्वों में थोडा सा जल दर्भ की दो तोलियों का विष्ठर बनाकर उसमें रखे इस तरह के जल और विष्टर वाले पात्र को प्रणीत पात्र कहते; नीचे लिखे मन्त्र से प्रणीत पात्र में तीन दफा फूल डाले

संवः सृजामि हृदयं संसृष्ट मनो अस्तु वः । संसृष्टा स्तन्वः सन्तु वः संसृष्टः प्राणो अस्तु वः । संयावः प्रियास्तन्वः सं प्रिया हृदयानि वः । आत्मा वो अस्तु सं प्रियः सं प्रियास्तन्वो मम ॥

प्रणीत पात्र के विष्ठर से कलश और वटक मण्डल को छीटें देते यह मन्त्र पढ़े

अग्नेरायुरसि तस्य ते मनुष्या श्रायुष्कृतस्तेनास्मा आयुष्मा प्रायुर्वे हि

इममग्न आयुषे वर्चसे कृधितिग्ममोजो वरुण सं शिशाधि । माते

वास्मा आदिते शर्म यच्छ विश्वेदेवा जरदष्टिर्यथा सत् ।। अश्विनोः प्राणस्तते प्राणं दत्तां तेन जीवा मित्रा वरुणयोः प्राणस्तौते प्राणं दत्तां तेन जीव, बृहस्पतेः प्राणः सते प्राणं ददातु तेन जीव ॥ थोडा सा चावल और तिल दानों को उठकर सारे वक मण्डल के चारों ओर भिखेर कर यह मन्त्र पढे ” “सर्वेभ्यो रक्षोग्नेभ्यः स्वाहा

अब प्रणीत पात्र के विष्टर से अपने समेंत जल और अन्य पूजा सामग्री को छींटें देते हुए यह मन्त्र पढे इससे शुद्धि हो जाती है

आपो हिष्ठा मयो भुवस्तान ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे । योवः शिवतमोरसस्तस्य भ नेहनः उशतीरिवमातरः ॥ तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षया । आपो जनयथाचनः ॥ कलश के नीचे जो ५० कोण है उसके प्रत्येक कोणेतथा बीच वाले भाग को तिलक और अर्ध लगाते जाये बाइयें कोने से आरंभ करना महागणपतये नमः कुमाराय नमः श्रियै नमः, द्वारदेवताभ्यः सरस्वत्यै नमः, लक्षम्यं नमः, विश्वकर्मेणे नमः

अब कलश के अन्दर फूल यादि छोडते जाइये प्रजापतये नमः ब्राह्मणे नमः कलशदेवताभ्यो नमः ब्रह्माविष्णु महेश्वर देवताभ्यो नमः चतुर्वेदेश्वराय नमः सानुचराय, ऋतुपतेनारायणाय नमः दुर्गायै नमः, त्र्यम्बकाय नमः, वरुणाय नमः, यज्ञपुरुषाय नमः, अग्नि- वातादिभ्यः पितृगण देवताभ्यो नमः । रात्रीं प्रपद्ये जननीं सर्व भूतनिवेशिव भद्रां भगवती कृष्णा स्वस्य जगत नियाम् ॥ शिन संगमनी ग्रह नक्षत्रमालिनो प्रथम शिवाराची भ पारमशीमहि नमः ॥ कालरात्र्यै नमः, तालरात्र्यै नमः, रजिरात्र्यं नमः शिवरात्र्यै नमः ।। यो रुद्र अग्नौ य ग्रप्सो य श्रोषधीषु यो वनस्पतिषु । यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमो अस्तु देव । क्षेत्रस्य परिया नवं हितेनेव जयामामयित्वा सन मृडा तीदृशे नमः ॥
पूर्वी देवीपुत्रवटुक नाथाय, आग्नेये भूतगलेभ्यः, दक्षिणे अग्निवेतालाय ते खातकीश्वराय पश्चिमी स्थानक्षेत्रपाल वायने मंगल राजाय उतरी योगनी बलेभ्यः, ईशाने विश्वक्सेनाय ऊर्ध्वं जयक्सेनाय, पाताले तेजाय, मध्ये चण्डाय, थले-थले थल हंसके स्थान क्षेत्रपालेभ्यो नमः समस्त शिवरात्री यागदेवताभ्यो नमः ॥ तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः, दिवीव चक्षुराततम् i तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते विष्णोर्यत्परमं पदम् ।। भगवते वासुदेवाय नमः, संकर्षणाय, प्रस्ताव, धनिद्राय लक्ष्मी सहिताव नारायणाय नमः ॥ यो रुद्रो अग्गो यो अप्सु य श्रोषधीषु यो वनस्पति यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेशतस्मै रुद्राय नमो अस्तु देवाः नमः । भगवते भगाव देवाय शर्वाय देवाय रुद्राय देवाय महा देवाय पार्वती सहियता परमेश्वराय नमः। गणानान्त्वा गणपति हवामहे कविकवीनामुयमथवस्तमम्। ज्येष्ठराजं ब्रह्मण ब्रह्मणस्पत धानः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् नमः । भगवते विनायकाय नमः । एकदन्ताय हेरम्भाय कृष्णपिंगलाय वल्लभासहिताय श्री महागणेशाय नमः । चित्रदेवानामुदगाहनीकं चक्षुमित्रस्ये वरुणस्याग्नेः । प्राप्राद्यावा पृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च नमः ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमः सप्तश्वाय नमः एकश्वाय नीलश्वाय प्रभासहिताय- मादित्याय नमः । जातवेदसे सुनवान सोममराति यतो दिहातवेदः । सनः पर्षदति दुर्गाणविश्या नावेव सिन्धुं दुरित्यन्ति ॥ भगवत्ये मायै नमः कामाय चावग्येि यक्षिण्य, श्री शारिकाभगवत्यै शारदा भगवत्यै महाराज्ञा भगवत्यै ज्वाला भगवत्यै सहस्रनाम्यै देव्यै भवान्य नमः ।। यत इन्द्र भयामहे तत्तनोऽभयं कृधि मघ गधि तवतन अतिथि विद्विषो विहि अभयंकरी देव्यै नमः, क्षेमंकरी भगवत्यै नमः सर्वशत्रुधातिन्यै ट्राधिपते भैरवाय नमः तद्विष्णो परमं पदं सदा पश्यन्ति सूर शेव चक्षुराततम्। तद्विप्रासो विषन्यवो जागृवांसः समन्धिते विष्णार्यत्परमं पदम् ॥ उों जायत्र्यै नमः । उों भर्भवः स्वस्तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि थियो
ऐन्द्रानं वर्म बहु यदुनं विश्वेदेव नाति विध्यति शूराः तन्नस्त्रयां तत्वः सर्वतो महापुष्मन्तो जरामुपगच्छेम ववाः ।। थोडा सा नैवेध (नवाद) कलश के सामने रखना उसे दूध का छीटा देकर अर्पण करना
सावित्राणि सावित्रस्य देवस्य वासः सदृष्ण हस्ताभ्यामादधे । महागणपतये कुमाराय श्रियै सरस्वत्यै लक्षम्यै विश्वकर्मणे द्वार देवताभ्यः ब्रह्म विष्णु महेश्वर देवताभ्यः चातुर्वदेश्वराय नारायणाय साबराय फाल्गुणे शक्तिसहित नया सहिताय गोविन्दाय दुर्गायं त्र्यम्बकाय वरुणाय यज्ञपुरुषाय अग्निश्वाता- दिभ्यः पितृगणदेवताभ्यः कालराज्यं वानरा राशिराज्यं शिवराज्यं प थले हंसके स्थान क्षेत्रपालेभ्यः समस्त शिवरात्री यागदेवताभ्यः विष्णु पञ्चायतनदेवताभ्यः अभयंकरीदेव्य क्षेमंकरी भवान्यं सर्व राष्ट्र भैरवाय तिल तल मात्र दधि मधु मिश्र डों नमो नैवेद्यं निवेदयामि नम : ॥ कलश को ओर फूल चढाइये
हिरण्य गर्भा समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् सदाधार विवी चामुतेमां कस्मै देवाय हविषे नमः । धन्तस्त्वा हवा महे अर्चन्तः समिधी महि । अग्नेरवंत ऊतये श्रर्चत प्राचत प्रिय मेधसो अर्चत, अर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न वृष्णमचंत अर्चत अर्चत ||

पूजारम्भ

यजमान भद्रपीठ अथवा निर्माल्य के पात्र में सनिपुल पार्थिवीश्वर या ठाकुर जी अपनी कुल रीति के अनुसार जैसे पूजा करते उस विधान से पूजा आरम्भ करें, सर्व प्रथम जज़ू लगाना उसमें जंग के लिए चावल आदि लाकर यजमान के दाहिने कन्धे को लगाना


जजू डालने का मन्त्र :-

यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतिर्यत् सहजं पुरस्तात् । श्रायुष्यमग्रयं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः । यज्ञोपवीतमसि यज्ञिस्त्वा उपवीतेन उपनह्यामि ॥

अव जल भरे पात्र को उठा कर भगवान पर जल धारा छोडते हुए पढ़ें

ॐ अस्य श्री आसन शोधन मन्त्रस्य, मेरुपृष्ट ऋषिः सुतलं छन्दः कूर्मो देवतः आसन शोधने मेरुपृष्टि ऋषये नम: शिरसि ( सिर को हाथों से छूना ) सुतर नमः मूखे ( मुख को) कूर्मों देवताय नमः हृदि (छाती को रें) आसन शोधने विनियोगाय नमः सवनेषु (सभी पंगों को स्पर्श करे

दर्भ की दो तिलयां पृथ्वी पर रखें :- ध्रुवा द्यौर्ध्रुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे ध्रुवं विश्वमिदं जगद् ध्रुवो राजा विशामसि पृथिवी को तिलक और अर्घ पुष्प लगावें :- श्रीं पृथिवी आधार शक्त्यै समालभनं गन्धो नमः अर्धी नमः पुष्पं नमः पृथिवी माता की और हाथ जोड कर प्रार्थना करें :-

पृथ्वि त्वया घृता लोका देवि त्वां विष्णुना धृता त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ॥

अब भगवान का ध्यान करके हाथ जोड कर प्रार्थना करें :- जो शुक्लाम्बर पर विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् प्रसन्नवदनं ध्याये. त्सर्व विघ्नोपशान्तये ॥ श्रभिप्रेतार्थं सिद्धयर्थम् पूजितोयः सुरैरपि । सर्व विघ्नच्छिदे तस्मै गणाधिपतये नमः ॥ कर्पूरगौरं करुणावतारं संसार सारे भुजगेन्द्रहारम् । सदारमन्ते हृदयारविन्दे भवं भवानी सहिते नमामि ॥ गुह्मा गुरुर्विष्णुरुः साक्षात्महेश्वर! गुरुरेव जगत्सर्वं तस्मै श्री गुरुवे नमः । गुरुने नमः, परम गुरुवे नमः परमेष्ठिने गुरुवे नमः । परमाचार्याय नमः ॥ श्राद्य सिद्धेभ्यो नमः ॥ “अथ न्यासः “



गुष्ठाभ्यां नमः, अँगूठों को स्पर्म करे न तर्जनीभ्यां नमः (रानी को हुए) म मध्यमाभ्यां नमः (जली गुनी को) शि अनामिकाभ्यां नमः (अनामिका को कनिष्ठिकाभ्यां नमः कनिष्ठा को) य करतल कर पृष्ठाभ्यां नमः (दोनों हाथों के तलवों को छुए) ङों हृदयाय नमः (हाथों से हृदय को स्पर्श करें) न शिरसे स्वाहा (सिरको) म शिखायै वषष्ट (चोटी को) शि कवचाय हु (कानों को) व नेत्राभ्याँ वौषट् (ग्रांखों को ) य अस्त्राय फट् ( दाइने हाथ की तीन अँगुलियों को चारों ओर घुमाये )

थोड़े से तिलों को उठाकर मन्त्र पढते हुए कन्दों के ऊपर से फेंके : अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भुवि संस्थिताः । भूता विघ्न कर्तारस्ते नश्यन्तु शिवा ज्ञया ॥

“डों नमः शिवायोंम्’ मन्त्र से प्राणायाम करें ख और पैरों को छींटा देते हुए मन्त्र पढ़ें :-

तीर्थ स्नेयं तीर्थमेव समानानां भवति मानः शंस्यो ग्ररुरुषो धूर्तिः प्राणङ् मत्र्त्यस्य रक्षाणो ब्रह्मणस्यते ।

अनामिका में पवित्र लगाइये :- वसो पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्रधारमयक्षमावः प्रजया संसृजामि रयस्पोषेण बहुला

भवन्ति ॥ यजमान को टीका लगाने का मन्त्र

पूर्णा सन्तु मनोरथः शत्रूणां बुद्धि नाशस्तु मित्राणां उदयस्तव श्रायु- रारोग्यं ऐश्वर्यमेतत् त्रितयँ अस्तु जीवत्वं शरदः शतम् रक्षाणो ब्राह्मणस्पते ॥ मन्त्रार्थः सफला सन्तु

नारीवन बांधना भवतु मे द्विपदे चतुष्पदे रक्षाणो ब्रह्मणस्य खुद अपने आप को तिलक लगाना :-

परमात्मने पुरुषोत्तमाय पञ्च- भूतात्मकाय विश्वात्मने मंत्र नाथाय श्रात्मने नारायणाय आधार
शक्त्यै समालभन गँधो नमः । गन्धले निवरयेत् आत्मे नारायणाय अर्थो नमः पुष्पं नमः जलते हुए दीवे को तिलक और अर्ध देवें :- स्वप्रकाशो महादीपः सर्वतस्तिमिरापहः । प्रसीद ममगोविन्द दीपोयं परिकल्पितः । धूप को भी इसी तरह :- वतस्पति रसो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्धवत्तमः

आधार: सर्वदेवानी पो परिकल्पितः ॥ सूर्य का ध्यान करके निर्माल्य में तिलक और अर्ध डालें :- नमो धर्मं निधानाय नमः स्वकृतसाक्षिणे । नमः प्रत्यक्ष देवाय भास्कराय नमः विष्ठर वाले बर्तन को उठाकर भगवान पर जल धारा छोडते हुए पढ़ें यत्रास्ति माता न पिता न बन्धु भ्रातापिनो यत्रसुहृज्जनश्च । नज्ञायते यत्र दिन न रात्रिस्तत्रात्मदीपं शरणं प्रपद्ये ॥ प्रात्मने नारायणाय आधार शक्त्यैि धूप दीप संकल्पात्सिद्धिरस्तु धूपो नमः दीर्घं नमः ॥ तत्सद्ब्रह्म अद्यतावत्तिथोवद्य फाल्गुणुमासस्य कृष्णपक्षस्य तिथी त्रयोदश्यां अकवारासचितायां महागणपतये कुमाराय धियं सरस्वत्वं ताम्पं विश्वकर्मणे द्वारदेवताभ्यः प्रजापतये ब्रह्मणे कलशदेवताभ्यः ब्रह्मा- विष्णुमहेश्वर देवताभ्यः चातुर्वेदेश्वराय सानुचराय ऋतुपतये नारायणाव फाल्गुणे शक्ति सहिताय चनेि किया सहिताय गोविन्दाय दुर्गा त्र्यम्भकाय वरुणाय यज्ञपुरुषाय अग्निष्वात्तादिभ्यः पितृगणयागदेवताभ्यः कालरात्र्य तालरात्र्य राशिरात्र्यं रौद्ररात्र्यं शिवरात्र्य देवीपुत्र- बटुकनाथाय भूतवतेभ्यः प्रग्निवेतालराजाय बहुमतकेश्वराय स्थान- क्षेत्रपालाय मङ्गलराजाय योगिनीबलेभ्यः विश्वक्सेनाय जयक्सेनाय तेजाय चण्डाय समस्त शिवरात्री देवताभ्यः शिवपञ्चायतन देवताभ्यः अभयङ्करीदेत्र्यं क्षमंकरीं भवान्यं सर्वशत्रुघातिन्य इहराष्ट्राधिपतये भैरवाय श्रात्मनोवाङ्मन. कायोपार्जितपापनिवारणार्थं शिवरात्री व्रत निमितं धूप दीपा दीनमः ॥
अपसव्येन (वाइयों करके पितरों का तर्पण करना) स ब्रह्म अद्यतावत्ति थावद्य फाल्गुण मासस्य कृष्ण पक्षस्य तिथौ त्रयोदश्यां अमुकवारान्वितायां समस्तमाता पितृभ्यो द्वादशदैवतेभ्यः पितृभ्यः धूपस्वधा दीप स्वधा ।

सव्येन दाहियां जज्ञ करके विष्ठर वाले पात्र में थोडा सा जल लेकर

उसमें तिलक और फल तीन बार इस मन्त्र से डाले संव्वः सृजामि हृदयं संसृष्ठं मनौ अस्तु वः । संसृष्टास्तन्वः सन्तुवः संसृष्टः प्राणो अस्तुवः संख्यावः त्रिवास्तन्यः संप्रिया हृदयानि वः धात्मायो वस्तु सं प्रियास्तन्वो मम ।। अब इस पात्र को उठाकर भगवान पर जलधारा छोडते जाइए अश्विनो

प्राणस्तीते प्राणदत्तान्तेन जीवमित्रावरुणयोः प्राणस्तौते प्रणदत्तान्तेन

जीव, ब्रहस्पतेः प्राणः सते प्राणन्दत्तात्तेन जीव । अब दर्भ की दो तीलियां हाथ में लेकर देवता का न्यास करें डों श्रगुष्ठाभ्यां नमः न तर्जनीभ्यां नमः म मध्यमाभ्यां नमः शि अनामिकाभ्यां नम व कनिष्ठकाभ्यां नमः य करतल कर पृष्ठाभ्य
רם ויוד नमः ङों हृदयाय नमः न शिरसि स्वाहा म शिखायै वष्ट् शि कवचाय हुं व नेत्रत्रयाय वौष्ट् य अस्त्राय फट् देवस्य न्यास परि कल्पयामि नमः।

इस तरह न्यास के पश्चात हाथ के दर्भों को छोड़ कर फिर से दर्भ की दो तीलियां और अर्धं लेकर पूजा करें डों भू पुरुषमावाहयामि नमः ॐ भुवः पुरुषमावाहयामि नमः ों स्वः पुरुषमावाहयामि नमः ठों भूर्भुवः स्वः गुरुमावाहयामि नमः। भूर्भुवः स्वस्तत्यतिवरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ३ । ह्रीं श्रीं देवी पुत्राय विद्महे, क्षेत्रेशमुख्याय धीमहि, तन्नः वटुक भैरवः प्रचोदयात् ३ ।

कालरात्र्यै विद्महे तालरात्र्यै धीमहि तन्नः शिवरात्रि प्रचोदयात् ३ । डों तत् सद्ब्रह्माद्यतावत्तिथावऽद्य फाल्गुण मासस्य कृष्णपक्षस्य त्रयो- दश्यां वारान्वितायां महागणपतेः कुमारस्य श्रियः सरस्वत्याः लक्षम्यः विश्वकर्मणः द्वारदेवतानां प्रजापतेः ब्रह्मणः कलशदेवतानां ब्रह्म विष्णु महेश्वरदेवतानां चातुर्वदेश्वरस्य सानुचरस्य ऋतुपतेर्नारायणस्य फाल्गुर्ण शक्ति सहितस्य चक्रिणः क्रिया सहितस्य गोविन्दस्य दुर्गाया: त्र्यम्बकस्य वरुणस्य यज्ञ पुरुषस्य अग्निष्वात्तादीनां पितृगणयागदेवतांनां कालरात्र्याः तालराज्या राजिरात्र्याः रौद्ररात्र्याः शिवरात्र्याः देवी पुत्र बटुक नावस्व भूतबलानां पतिवराजस्य बालकेश्वरस्य स्थानक्षेत्र- पालस्य मङ्गलराजस्य योगिणी बलानां विश्वक्सेनस्य जयक्सेनस्य तेजस्य चण्डस्य थले थले थल हंसके स्थान क्षेत्रपालानां शिव- पञ्चायतन देवतानां अफयङ्करीदेव्यः क्षेमङ्करी भवान्याः सर्व शत्रु पातिन्याहू राष्ट्रापि भैरवस्य म्रात्मनो वामनः कावो पार्जित पाप निवारनार्थं शिवरात्रि व्रत निमित्तं कलश पूजनं शिवरात्री याग पूजनमर्चाहं करिष्ये डों कुरुषु । हाथ के दर्भ तीलियों को निर्माल्य में छोड़ कर कन्धों के उपर से तिल और अर्घ दानों को फेंके। दर्भ की दो दो तीलियां भगवान और वटुक मण्डल के सामने आसन के लिए छोडिए ।



आसन देना विश्वेश्वर महादेव राज राजेश्वरे श्वर आसनं दिव्य- मीशान दास्येहं परमेश्वर । भगवतः मासाधिपतेः नारायणस्य फाल्गुणे शक्ति सहितस्य चक्रिणः क्रिया सहितस्य गोविन्दस्य भगवतः भ॑वस्य॒ देवस्य शर्वस्य देवस्य रुद्रस्य देवस्य पशुपते दे० उग्रस्यदे० भीमस्य दे० महादेवस्य पार्वती सहितस्य परमेश्वरस्य विणायकस्य वल्लभा- सहितस्य महागणेशस्य सेनाधिपत कुमारस्व महागणपतेः कुमरस्य श्रियः सरस्वत्याः लक्षम्यः विश्वकर्मणः द्वारदेवताभ्यां प्रजापतेः ब्रह्मणः कमशदेवतानां ब्रह्मविष्णु महेश्वर देवतानां चातुर्वेदेश्वरस्य सानु –
चरस्य ऋतुपते नारायणस्य फाल्गुणे शक्ति सहितस्य चक्रिणः क्रिया सहितस्य गोविन्दस्य दर्गाया

सहितस्य गोविन्दस्य दुर्गायाः सत्यवरणस्य यज्ञपुरुवस्य पनि ध्वात्तादीनां पितृगण देवतानां कालरात्र्याः तालरात्र्याः राजिरात्र्याः शिवरात्र्याः भैरव मण्डल देवतानां विपञ्चायन देवतानां इ आसनं नमः ।

अब फिर से हाथ में दर्भ की दो तीलियां और अर्ध ले कर पढ़ें महागणपतये कुमाराय थिये सरस्वत्यं लक्षम्यं विश्वकर्मणे द्वारदेवताभ्यः प्रजापतये ब्रह्मणे कलशदेवताभ्यः ब्रह्मविष्णुमहेश्वरदेवताभ्यः चतुर्वेदे श्वराय सानुचराय ऋतुपते नारायणाय फाल्गुणे शक्ति सहिताय चक्रिणे क्रिया सहिताय गोविन्दाय दुर्गायं त्र्यम्बकाय वरुणाय यज्ञपुरुषाय अग्निश्वात्तादिभ्यः पितृगणदेवताभ्यः भगवते भवामदेवाय शवय ३० रुद्राय दे० दे० भीमाय दे० महादेवाय पार्वती सहिताय परमेव विनायकाय वल्लभामहाय महागणेशाय क्लींका कुमाराय कालरात्र्यं तालरात्र्यं राजिरात्र्यं रौद्रराज्यं शिवराज्यं थले थले थल हंसके स्थान क्षेत्रपालेभ्यः भैरवमण्डलेभ्यः समस्तशिवरात्रि याग देवताभ्यः युष्मान्वः पूजयामि ङों पूजय । बिना दर्भ तीलियों के खाली अर्ध को छोडदें और फिर से अर्व के दाने हाथ में लेकर आवाहन करें भगवन्तं मासाधिपति नारायणं फाल्गुणे शक्ति सहितं चक्रिणं क्रिया सहितं गोविन्दं भगवन्तं भवदेवं शर्वदेवं रुद्रदेव पशुपति देवं उग्रदेव महादेव पार्वती सहितं परमेश्वरं विनायकं वल्लासहितं महागणेशं सेनाधिपत्यं कुमारं महागणपति कुमार श्रियं सरस्वती लक्षमी विश्वकर्मणं द्वादेवताः प्रजापति ब्रह्मणं कलश देवताः विष्णु महेश्वर देवतादेश्वरं सानुचरंत नाराव फाल्गुणे पति सहिया सहित गोविन् दुर्गा व्यम्बकं व यज्ञपुरुषं पनियातादी मियादेवता ही श्री देवीपुत्र बटुकनाथं समस्त शिवरात्रि देवताः शिवपञ्चायतन-
देवताः अभयङ्करी देव क्षेमङ्करी भवानी सर्व शत्रुघातिनी इह राष्ट्रा- पति भैरवं भावाहविध्यामि धावाय भगवान और बटुक मण्डल को फूल और थोडा सा बबर काठ का

चूरण चडाते जाइए श्रायाहि भगवन् शंभो सर्वेश गिरिजायते, प्रसन्नो भवदेवेश नमस्तुभ्यं हि शंकर । लित्र भक्तदययाक्षण मात्रमेकं स्थानं विधाय भवमद्विहितां पुरारे। सर्वेश विश्वमय हृत्कमलाधि- रूढः पूजां गृहाण भगवन् भव मेद्य तुष्टः । कुलाकुल पदे योसौ पालको भूत विग्रहः । चिदानन्द रसपूर्ण वन्दे वटुक भैरवम् ॥ नृत्यन्तं भुजयुगलेत दत्तताल, पंचास्यं दहन पतंग कोटिभासम् । समाजिक सग पर्महस्तं वीरेशं वटुकमभीष्टदं प्रपदे भगवन् पार्वतीनाथ भक्तानुग्रह कारक । अस्मत् – दयानुरोधेन सन्निधानं कुरु प्रभो ॥

“डों नमः शिवाय” मन्त्र से प्र कर : हथेली पर जलधारा छोडते हुए मन्त्र पढ़ मन्त्र की समाप्ती पर दाहिने

विष्ठर वाले बर्तन को उठाकर घोडा सा पानी लेकर दाहिनी हाथ का पानी उसमें वापिस डालें जैसे :- शन्नो देवीरभिष्टय भवन्तु तयोरभवन्तुनः । इस तरह पानी वापिस डालकर पात्र में तिलक का छींटा और फूल डाले अब पात्र उठाकर भगवान पर पाय के लिए जलधार छोडते जाये भगवन्तः पाद्यम् । महादेव महेशान महानन्द परात्पर । गृहाणपायें मद्दतं पार्वती सहितेश्वर । भगवते मासादिपतये नारायणाय फाल्गुण सहसा सहिताय गोविन्दाय भगवते मवाय देवाय

– लाजाश्च कुंकुमं चैव सर्वोषधि समन्वितं । दर्भाकुर जलं चैव पञ्चांग पाद्य लक्षणम् वय देवाय, रुद्राय देवाय उपाय देवाय, भीमाय देवाय, पशुपते देवाय महादेवाय पार्वती महिला परमेश्वराय विगायकाय पला- सहिताय महागणेशाय सेनाधिपतये कुमाराय पाय नमः । वटुक मण्डल को भी विष्ठर से छींटे देते जाये

महागणपतये कुमाराय श्रियै सरस्वत्यं लक्षम्यै विश्वकर्षणे द्वारदेवताभ्यः प्रजापतये ब्रह्मणे कलशदेवताभ्यः ब्रह्मविष्णु महेश्वर देवताभ्यः चतुर्वेदेश्वराय सानुचराय ऋतुपतये नारायणाय दुर्गायै त्र्यम्बकाय वरुणाय यज्ञपुरुषाय निवातादिभ्यः पितृदेवताभ्यों ही थीं देवीनाचाय समस्त शिवरात्रि यागदेवताभ्यः श्रभवदेवं मरीभवान् सर्वातहराष्ट्राधिपते भैरवाय महागाय साद सरस्वत्वं स्कादिभ्यः वटुकादिभ्यः पाय नमः सेयं निवारयेत्।

फिर से पहले की तरह हथेली पर जलधारा छोड़ते हुए मन्त्र पढ़े और पात्र में वापिस डाल शन्नो देवीरभिष्टय अपो भवन्तु पीतये, शंय्यो रभिन्नः ।

अब इसमें थोडा २ दही दूध घी चावल के दाने पानी जौ दाने और सरसों के दाने डाल कर भगवान को अध्यंद प्रापः क्षीरं कुशाग्राणि घृतंच दघि तण्डुलाः यवाः सिद्धार्थ काश्चेति ह्यर्घ्यमष्टाङ्गमुच्यते । भगवन्तोऽर्घ्यम् । त्र्यम्बकेश सदाधार विन्दां प्रतिघातक अर्घ्यं गृहाण देवेश सम्यत्सर्वार्थ साधक ।

भगवान पर जलधारा छोडते जाइये भगवन् भवदेव शर्वदेव रुद्रदेव महादेव उग्रदेव भीमदेव पार्वतीसहित परमेश्वर विनायक बलभासहित महागणेश सेनाधिपति कुमार कलश को विष्ठर से छींटा दे :- महागणपते कुमार श्रीः सरस्वति, लक्षमी: विश्वकर्मन् द्वारदेवताः प्रजापते ब्रह्मन कलशदेवताः ब्रह्म- विष्णुमहेश्वर देवताः चातुर्वेदेश्व र ऋतुपते नारायण फाल्गुणे शक्ति सहित चक्रिण क्रिया सहि गोविन्द दुर्गे त्र्यम्बक वरुण यज्ञपरुष अग्निश्वातादयः पितृगणदेवताः कालरात्रि तालरात्रि राशिरात्रि
सौख्यरात्रि शिवरात्रि डों ह्रीं देवीपुत्र वटुकनाथ समस्त शिवरात्री याम देवताः अभयपुरीदेवि क्षेमरी भवानी सर्व शत्रुचातिनि ह राष्ट्रपते भैरव इदयो नमः

फिर से पात्र में जल लेकर भगवान पर जलधारा छोडते हुए पढ़ें त्रिपुरान्तक दीनाति नाशिन् श्रीकण्ट तुष्टये गृहाणाऽचमनं देव पवित्रो – दक कल्पितं भगवते भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय

देवी पुत्रवटुकनाथाय श्राचमनीयं नमः । फिर से पात्र में जल लेकर पहले की तरह डाले त्रिकाल काल.. कालेश
संहार करगोयत खातीरोग हा परमेश्वर भगवते भवाय
देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय डों ह्रीं श्रीं देवीपुत्रवटुकनाथाय मंत्रनानीयं नमः

अब भगवान को स्नान देने के लिए पानी में थोडा सा दूध, दही तिल, घी, शक्कर शहद, बेर, सरसों, काफूर, केसर, चन्दन, फूल,सर्वोषधि, बनकाठ, दूब, आदि जल में मिलाकर स्नान दें

असंख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्यां तेषांसहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ।। येऽस्मिन्मह्त्यर्णवेऽन्तरिक्षे भवा अधि । तेषां सहस्र योजनेऽव धन्वानि तन्मसि । ये नीलग्रीवाः शितिकंठा दिवं रुद्रा उपाश्रिताः । तेषां सहस्रयोजनेऽवधन्वानि तन्मसि । ये नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वा अधः क्षमाचरा: तेषा सहस्रयोजने ऽवधन्वानि तन्मसि । ये वनेषु शष्यिं- जरा नीलग्रीवा विलोहिताः तेषां सहस्रयोजने श्रवधन्वानि तन्मसि । येथे विविष्यन्ति पात्रेषु पियतो जनान्। तेषां सहस्रयोजेन धन- म्यानि तत्वथि ये भूतानामधिपतयो विशवास कपर्दिनः तेषांये पीतं पथिरक्षय ऐडमृदा यव्युधः । तेषां ये तीर्थानि प्रचरन्ति सृकावन्तु निषंगिणः तेषां य एतावन्तो वा भूयां सो वा दिशो रुद्रा वितष्ठिरे तेषां । नमो अस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवि येषां वर्ष मिषवः तेभ्योदय प्राणी देश दक्षणा देश प्रतीनीोदीनी तेम्यो नमो अस्तु तेनो मृडयन्तु तेयं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दधामि । नमो अस्तु रुद्रेभ्यो येऽन्तरिक्षे येषांवात इषवः तेभ्यो दश प्राचीदश दक्षिणा दश प्रतीचीदेशोदीचीदंशोध्वः तेभ्यो नमो अस्तु ते नो मृडयन्तु तेयं द्विष्मी यश्चनो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दधामि । नमो अस्तु रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां येषामन्नमिषवः तेभ्मो दश प्राचीर्दश दक्षिणा दश प्रतीचीईवोयीनीदेशो भ्यो नमो वस्तु नो यन्तु ते द्विष्मो यश्चनो द्वेष्टितमेषां जंभे दधामि । यो रुद्रो अग्नौ यो प् यो यो तस्पतिषु यो विश्वाभुवनाविवेय तस्मै रुद्राय नमो अस्तु देवः भगवते भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय पञ्चदशस्नानं परिकल्पयामि नमः विनायकाय वल्लभासहिताय महागणेशाय चतुदशस्नानं परिकल्पयामि नमः सेनाधिपतये कुमाराय षट् स्नानं परिकल्पयामि नमः नमो देवेभ्यः

कण्ठोपवीती (गले में जञू करने अपसव्येन (वाइयां जञू कर सव्येन प्रब्रह्मस्तम्व पर्यन्तं ब्रह्माडं सचाराचरं जगत्तृप्यतु नृप्यत एवमस्तु । करें)

स्वहा ऋषिभ्यः

स्वधा पितृभ्यः.
सव्येन श्रान्नह्मस्तम्व पर्यन्तं ब्रह्माडं सचाराचरं जगत्तृप्यतु तृप्यतु तृप्यतु एवमस्तु । शुद्ध पानी उठाकर भगवान पर डालें न्यम्बकं यजामहे सुगन्धिरयि- पोषणम् उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृतात् मन्त्र गुडकं परि- कल्पयामि नमः । अव बाई हथेली पर थोडा सा जल और चावल के दाने लेकर भगवान के ऊपर घुमाकर दाहिने कन्दे के ऊपर से फेंक दे गृह्णन्तु भगवद्भक्ताप्रसाद साहका मंत्रारचये भूतास्तेषामनुचराश्वये से तृप्यन्तु स्वाहा वौषट् आरात्रिकां परिकल्पयामि नमः । अंगूठे से भगवान की प्रणाली को छूकर नेत्रस्पर्ष करें तेजो महेशान
सोमसूर्याग्निलोचन, प्रकाशय परं तेजो नेत्रस्पर्शेन शंकर निर्माल्य से भगवान को निकाल कर फूल इत्यादि के आसन पर रखें आसनाय नमः, पद्मासनाय नमः, सिंहासनाय नमः, प्रेतासनाय नमः, किमासनं ते वृषभासनाय किभूषणं वासुकि भूषणाय उमाकलत्राय- किस्तुदेव गौरीश कि वचनीयमस्ति ।

अब भगवान और मण्डल को चान्दी के वर्क तथा अन्य सजाने योग्य वस्तुवों से सजाये मानो महन्तमुत मानो अर्भकं मान उक्षन्तमुत मान उक्षितम् मानो वर्षोः पितरमुत मातरं मानः प्रियास्तन्नो रुद्र रिरिषः अनुलेपनं नमः

यहां पर ही महिम्नापार स्टोन होसके भगवान को फूल या वस्त्र लगाएं कालाग्निरुद्र सर्वज्ञ वरदाभयदायक

वस्त्रं गृहाण देवेश दिव्यवस्त्रोंप शोभितम् । भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय देवी पुत्र वटुकनाथाय वस्त्रं परिकल्पयामि नमः । सुवर्ण ताररचितं दिव्यं यज्ञोपवीतकं । नीलकण्ठ मयादत्तं गृहाण अनुकम्पया भगवते भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय देवीपुत्रवदुकमाचाय यशोपवीतं परिकल्पयामि नमः जञू लगाये

अव भगवान और कलश तथा वटुक मण्डल को तिलक का छींटा देवें

त्रिपुरान्तक देवेश पार्वती प्राणवल्लभ । गृहाण गन्धं कश्मीर चन्द्र चन्दन कल्पितम् । भगवते भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय छों ह्रीं ह्रीं श्रीं देवीबटुकनाचाय विनायकाय वत्सभासहितत्व महा- गणेशाय सेनाधिपतये कुमाराय महागणपतये कलशदेवताभ्यः समालभनंगन्धो नमः ग्रन्थलेव निवासी का तिलक धोले)
भगवान, कलश और वटुक मण्डल को अर्ध फूल लगाते जाए

सदाशिव

शिवानन्द प्रधान करुणेश्वर पुष्पाणि विलपत्रादि विचित्राणिगृहाण मे भगवते भवाय देवाय ह्रां ह्रीं ज्वंसः पशुपतये नमः उों ह्रां श्रीं देवीपुत्रवदनायाय नमः विनायकाय बत्लभासहिताय महागणेशाय क्लींकां कुमाराय महागणपतये कुमाराय श्रियं सरस्वत्यै लक्षम्य विश्वकर्मणे द्वारदेवताभ्यः प्रजापतये ब्राह्मणे कलशदेवताभ्यः ब्रह्मविष्ण महेवदेवताभ्यः चातुराऋतुपतये नारायणाय फाल्गुणे शक्ति सहिताय चक्रिणे क्रिया सहिताय गोविन्दाय दुर्गायै त्र्यम्बकाय वरुणाय यज्ञपुरुषाय अग्निश्वातादिभ्यः पितृगणदेवताभ्यः थले-थले थल हंसके स्थानक्षेत्रपालेभ्यो नमः समस्त शिवरात्रि याग देवताभ्यो अर्धी नमः पुष्पं नमः भवाय देवाय तेजोमूर्तये नमः पशुपतयेदेवाय वायु मूर्तये नमः उग्राय देवाय आकाशमूर्तये तमः महादेवाय सूर्य मूर्तये नमः भीमाय देवाय सोममूर्तये नमः ईशानाय देवाय यजमान मूर्तये नमः अर्धी नमः पुष्पं नमः ।

धूप चढाने का मन्त्र

महादेव मृडानीश जगदीश निरंजन धूपं गृहाण तिम् भयाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वरा समस्त शिवरात्री यागदेवताभ्यो धूपं परिकल्पयामि नमः दीप बहाना हिरण्यबाहो सेनानीगिरीश गिरिजापते दहा कर्पूरं कपिलाज्यत्रिवर्तम् । भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय

देवीपुत्रवटुकनाथाय शिवरात्री देवताभ्यो रत्न दीपं परिकल्पयामि तमः ।

यहां पर भारती के लिए भक्तजन हाथों में फूलों का गुच्छा, दर्भ या चंवर लेकर आरती पढ़ें व्याप्तचारचर, जयनारायण, ० लीलारब्ध०, चय जगदीश अथवा प्रतिभीषण० जो भी इच्छा हो अपनी श्रद्धा

भक्ति के अनुसार पढकर भगवान को प्रसन्न करें चामरे रजनीनाथमरीचि प्रभमुत्तमम् हेमदण्डतं देवगृहान गिरजा पते । जय सर्व जनाधीश जय गौरी पते शिव । जयदेव महादेव जय गंगाधरेश्वर । जय दग्ध पुराध्यक्षजय कालान्त-कारक जय काम विरामेश जय भक्तानुकम्पक । प्रतिभोषण कटुभाषण यम किंकर पटली कृतताडन परिपीडन मरणागम समये, उमयासह मम चेतसि यम शासन निवसन् शिव शंकर शिव शंकर हर मे हर दुरितम् । अतिदुर्नय चटुलेन्द्रय रिपुसंचय दलिते, पविकर्कश कटु जल्पितखल गर्हण चलिते शिवया सह मम चेतसि शशिशेखर निवसन् शिव शंकर० । भव भंजन सुररंजन खलंवंचन पुरहन् । दनुजान्तकरवि जान्तक भगवन् । गिरिजावर करुणाकर परमेश्वर भयहन् मदनान्तक शिव शंकर० ॥ शक्र शासन कृतुशासन चतुराश्रमविषये कलि विग्रह भव रसमयेद्विजक्षत्रिय वनिता शिशुवर कंपित हृदये शिव शंकर ॥ भव संभव विविधामय परि पीडित वपुषं दयितात्मज – ममताभ कलबी कत हर्दयम करु मां निज चरणाचंन निरतं भव-सतत शिव शङ्कर० ॥ भगवते भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय शिवरात्री देवताभ्यः चामरें परिकल्पयामि नमः भगवान को छत्र अथवा फूल चढाये नवरत्नमयं दिव्यं मुक्ता जाल विभूषितं । गृहाण छत्रं भगवन् गिव भद्रासन प्रद । भगवते भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय शिवरात्री देवताभ्यः छत्रे नमः । भगवान को आइना दिखाये यदि आइना पास नहो तो हथेली दिखाये यस्य दर्शनमात्रे विं दपंग विम्बनत् तस्मै परमेशयाम्यहम् भगवते भवाय दवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय शिवरात्री देवताभ्यः आदर्श परिकल्पयामि नमः । जल से तर्पण करें एताभ्यो देवताभ्य धूप दीपात्सँकल्पसिद्धि रस्तु धूपो नमः दीप नमः ।

भगवान पर फूल डाले भगवते भवाय देवाय कलशदेवताभ्यः वासो नमः नमस्कार करें एतासां देवतानामर्घ्यदानाद्यर्चनविधिः सर्वः परि पूर्णोऽस्तु ।

नबाद कन्द और दूध रखे क्षीराज्य मधुसंमिश्रं शुभ्रदध्नासमन्वितम् ।

षडरसैश्च समायुक्तं गृहाणानं निवेदये। भवाय देवाय पार्वतीसहिताय

परमेश्वराय वटुकमण्डलदेवताभ्यामात्रमपर्क नमः । इलाची, मुफारी, लौंग, काली मिर्च, नवाद, नारियल पादि ताम्बून भगवान को अर्पण करें ताम्बूलं विविधैरिकेनादिभिर्युतम् मुख शुद्धि करें स्वामिन्हा वो भगवते भवाय देवाय पी सहिताय परमेश्वराय ताम्बूलं परिकल्पयामि नमः ।

दोनों हाथों से भगवान पर पुष्प डालें हरविश्वा खिलाधार निराधार निरामय पुण्यनिर्मिशंभो गृहाण वरदो भव भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय पुष्पांजलि समर्पयामि नमः।

भगवान को आधीं परिक्रमा इसमें भी फूल चढाएं यानिकानि च पापान ब्रह्मादिकानि तानि ताति प्रमदयन्ति विस्वा प्रदक्षिणात् ॐ नमः शिवाय भगवन् प्रसीद ॥

नमः शिवायस्तोत्र पाठ से भगवान को फूल व बिल्ल पत्र से पूजा करें नागेन्द्रहाराय विलोचनाय भस्मांगरागाय महेश्वराय देवादिदेवाय दिगंबराय तस्मै नकाराय नमः ॥ मातंगचमांम्बर भूषणाय समस्त गीर्वाण गणार्चिताय याय पुरान्तकाय तस्मै स काराय नमः ० ।। शिबामुखाम्भोज विकासनाय दक्षस्य यज्ञस्य विना- चिन्तार्क वैखानरलोचनाय तस्मै शिकाराय० ॥ बसिषकुंभोद्भव गोतमादि मुनेन्द्रवंद्याय गिरीश्वराय । श्री नील कंठाय वृषध्वजाय तस्मै वकाराय० ।। यज्ञस्वरूपाय जटाधराय पिनाकहस्ताय • सनातनाय नित्याय शुद्धाय निरंजनाय तस्मै यकाराय ० ॥
नजातो नमृतो यश्च क्षयो यस्य न विद्यते नमन्ति देवताः सर्वाः नकारं तं० ॥ महादेवं महावक्त्रं महाध्यान परायणम्। महापाप हरं देवं मकारं तं० ॥ शिवात्पर तरो नास्ति शिवशास्त्रेषु- निश्चयः । शमन्ति सर्व पापानि शिकारं तं० ॥ वाहनं वृषभो यस्य वासुकिः कंठ भूषणम्। वामे शक्ति धरं देवं वकारं तं० ॥ यत्र तत्रस्थितो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः । यो गुरुः सर्व देवानां यकारं तं० ॥
कार विन्दुसंयुक्तं नित्यं ध्यायन्ति योगिनः कामदं मोक्षदं चैव डोंकारं तं नमाम्यहम् ॥

नमस्कार करें :- उभाभ्याँ जानुभ्यां पाणिभ्यां शिरसा चोरसा वचसा मनसा च नमस्कारं करोमि नमः ॥

प्रार्थना करेंअन्नं नमः अन्नं नमः आज्यमाज्यं मद्यदिने अद्ययथा संकल्पांत् सिद्धिरस्तु अन्नहीनं क्रिपाहीनं, विधिहीनं द्रव्यहोने मंत्रहीनं चयद्गतं तत्सर्वमछिद्र संपूर्णमस्तु एवमस्तु । भगवान को अपोशान देने के लिए दाहिनी हथेलो पर जलधारा छोडते

हुए फिर पात्र में डालकर भगवान और वटुक मण्डल को छीटा दें शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये शंय्योरभि स्रवन्तुनः भगवते भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय बटुक मण्डल देवताभ्यः अपोशानं नमः आचमनीयं नमः ।

दक्षिणा के लिए फिर से दाहिनी हथेली पर पानी से संकल्प छोड़ते हुए वह पानी फिर डाल कर उसमें दक्षिणा के पैसे भिगो कर भगवान को अर्पण करें शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शंय्योरभिस्रवन्तुनः । शिवरात्री यागदेवताभ्यो दक्षिणाय तिल हिरण्य रजत निष्कर्ण ददानि एतादेवताः सदक्षिणा अनेन प्रीयन्तां प्रीताः सन्तु । कलश को दोबारा फूल चढाइये डों तद्विष्णो परमं पदंसदा पश्यन्ति सूरयः दिवीव चक्षुराततम् । तद्विप्रासोविपन्यवो जागृवाँसः समिन्धते विष्णर्यत्परमं पदम् ।

भगवान को भी इसी तरह फूल चढाइये नाथं नाथं त्रिभुवननाथं भूतिसितं त्रिनयनं त्रिशूलधरम् । उपवीतीकृतभोगिनमिन्दु कला शेखरं वन्दे ॥

वैश्वदेव

अब वैश्वदेवविधि तथा ने यहाँ पर वैश्वदेव के लिए खाली पक्का हुआ चावल नैवेद्य और कुलरीति के अनुसार भगवान का भोग तथा चुटू आदि सजाकर रीति के अनुसार गवेद ( (प्रेपन्न )
पहले अपने सामने अग्नि को संभालें अपने दाहिने तरफ अग्नि के नीचे वाले कोणें पर पात्र से जल तथा बिष्ठर रखें इस तरह वैश्वदेव कर्म किया जाता है पात्र में थोड़े से तिल और चावल के दाने छोड़ते हुए मन्त्र पढ़ ।

पत्रं तिलाक्षर्तमिश्रं कुसमोदक विष्ठरः, अग्नेश्चशान दिग्भागेप्रणीत- मभिधीयते। प्रणोति स्वायं विनयः
होने वाले पात्र में तीन बार फूल सब: सृजामि संसृष्टं मनो प्रस्तुव: (१) संसृष्टास्तन्वः सन्तुवः संसृष्टः प्राणो अस्तुव: (२) सँय्याव: प्रियास्तन्वः सँप्रिया हृदयानिवः । श्रात्मावो अस्तु सँप्रिय: सँप्रियास्तन्वो मम ।। दर्भ की दो तीलियां अग्नि में जला कर दाहिने तरफ छोडकर

प्राणायाम करें: निदिग्ध रक्षो निर्दग्धारातिरपाग्ने । श्रग्निमामाद

जहि निष्क्रव्यादं सीधा देव यजन वह || अग्नि के कोण वाले जल पात्र से नौ बार छींटें दें ऋतं त्वा सत्येन परिसमूह्यामि सत्त्वर्तन परिसमूह्यामि ऋतसत्याभ्यां त्वा परिसमूह्यामि तं त्वा सत्येन पक्षामि सत्यं स्वतंन पक्षामि

ऋतसत्याभ्यां त्वा पर्युक्षामि । ऋतं त्वा सत्येन परिषिचामि,

सत्यं त्वर्तेन परिषिचामि ऋतसत्याभ्यां त्वा परिषिचामि ।

अग्नि के चारों तरफ चार दर्भ की तीलियां डालें यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्यत्वा सन्तत्यै स्तृणामि पुरस्तात् दक्षिणतः उतरतः पश्चात् इति स्तरः ॥

अग्नि को तिलक और फूल लगाइये अग्निये शुकारूढाय स्वाहा सहितायपावकाय समालभनं गन्धो नमः अर्षो नमः पुष्पं नमः
दर्भ की दो तीलियों को अग्नि में जलाकर पक्के चावल में लगाये और घी भी थोडा सा डाले वैश्वदेवस्य सिद्धस्य सर्वतोऽग्रस्य अन्नस्य जुहुती पाकस्य घृतस्य संलिप्य यजमानायस्वस्त्यस्तु श्रुतमभिधार्यं ॥ अग्नि में अन्न की आहुति डालते जाइये प्रादौ अग्नये स्वाहा इत्युत्तरतः सोमाय स्वाहा इति दक्षिणतः तयोर्मध्ये मित्राय स्वाहा वरुणाय स्वाहा इन्द्राय० इन्द्राग्निभ्योः विश्वेभ्यो देवेभ्य० प्रजापतये ० अनुमत्यै धान्व- न्तरये वास्तुष्पतये वासुदेवाय संकर्षणाय० प्रद्युम्नाय० अनिरुद्धाय०
सत्याय० पुरुषाय अच्युताय० माधवाय गोविन्दाय गोपालाय ० सहस्रनाम्ने विष्णवे लक्षमी सहिताय नारायणाय स्वाहा । नैवेद्य के लिए यथा कुल रीति से जो कुछ पकाया हैं जैसे अन्न सलोना रोटियां आदि “प्रेपुन” भाग रखते उस विधि से सभी घर के सदस्य वह पकड के नवेद्य मन्त्र पढ़ें

अमृतमस्तु अमृतायतां नवे सावित्राणि सावित्रस्य देवस्यावा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पुष्णो हस्ताभ्यमादधे महागणपतये कुमाराय श्रियं सरस्वत्यै लक्षम्य विश्वकर्मणे द्वारदेवताभ्यः प्रजापतये ब्रह्मणे कलशदेवताभ्यः ब्रह्मविष्णुमहेश्वरदेवताभ्यः चातुर्वदेश्वराय सानुचराय ऋतु नारायणाय फाल्गुगे शक्ति सहिताय क्रिया सहिताय गोविन्दाय दुर्गायं त्र्यम्बकाय वरुणाय यज्ञपुरुषाय अग्निश्वात्तादिभ्यः पितृदेवताभ्यः कावराज्ये तारा राजिरा रौद्रराज्ये शिवराज्ये देवीचा वासुदेवाय संकर्षणाय प्रयुम्नाय अनिरुद्राय सत्याय पुरुषाय अच्युतायमाधवाय गोविन्दाय सहस्रनाम्ने- विष्णवे लक्षमी सहिताय नारायणाय । भगवते भवायदेवाय शर्वाय देवाय शर्वाय देवाय रुद्राय देवाय पशुपतये देवाय उग्रान भीमाय देवाय महादेवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय विनायकाय एकदन्ताय कृष्णपिंगलाय गजाननाय लंबोदराय भालचन्द्राय हेरम्बाय आखुरथाय विघ्नेशाय विघ्नभक्षाय वल्लभासहिताय श्री महागणेशाय क्लीं कां कुमाराय षण्मुखाय मयूरवाहनाय पार्वतीनन्दनाय सेनाधि- पतये कुमाराय ह्रां ह्रीं सः सूर्याय सप्ताश्वाय अनश्वाय एकाश्वाय नीलाश्वाय प्रत्यक्षदेवाय परमार्थसाराय प्रभासहिताय आदित्याय भगवत्यै ये कमाये पारधारिण्यै तारावं पावत् यक्ष श्री सारिका भग भी सारदाभगवत्ये श्री महाराजी भगवत्यै श्री ज्वाला भगवत्यै व्रीडा भगवत्यं वैखरी भगवत्यै वितस्ता भगवत्यै गंगा भगवत्यै यमुना भगवत्यै कालिका भगवत्यै सिद्ध लक्षम्य महा- २४

साम्यै महात्रिपुरसुन्दर्ये सहस्रनामन्ये दे भवान् अभवरी देवे क्षेमङ्करी भवान्ये सर्व चाहिये यह राष्ट्राभिपतये भैरवाय इन्द्राय वज्रहस्ताय अग्नये शक्ति हस्ताय यमाय दंड हस्ताय नैर्ऋतये खडग हस्ताय वरुणाय पाश हस्ताय वायवे ध्वज हस्ताय कुबेराय गदा हस्ताय ईशानाय त्रिशूल हस्ताय ब्रह्मणे पद्म हस्ताय विष्णवे चक्र हस्ताय अनन्तादिभ्योऽष्टाभ्यः कुलनाग देवताभ्यः । श्रग्न्यादित्याभ्यां वरुण चन्द्रमोभ्यां कुमार भौमाभ्यां विष्णु बुधाभ्यां इन्द्राब्रहस्पतिभ्यां सरस्वती शुक्राभ्यां प्रजापति शनैश्चराभ्यां गणपति राहुभ्यां रुद्रकेतुभ्यां ब्रह्मध्रुवाभ्यां श्रनन्तागस्त्याभ्यां ब्रह्मणे कूर्माय ध्रुवाय अनन्ताय हरये लक्ष्म्यै कमलायै शिख्यादिभ्यः पञ्चचत्वारिंशद्वास्नोष्पति देवताभ्यः ब्राहम्यादिभ्यो मातृभ्यः गौर्यादिभ्यो मातृभ्यः ततादिभ्यो मातृभ्यः दुर्गायत्र गणेश्वर देवताभ्यः राकादेवताभ्यः त्रिकादेवताभ्यः सिनीवाली देवताभ्यः यामीदेवताभ्यः रौद्रदेवताभ्यः वारुणदेवताभ्यः बार्हस्पत्य देवताभ्यः उों भूर्देवताभ्यः उों भुवः देवताभ्यः डों स्वर्देवताभ्यः डों भूर्भुवः स्वर्देवताभ्यः अखण्ड ब्रह्मांड यागदेवताभ्यः धूर्भ्यः उपघूर्भ्यः महागायचे सावित्र्ये सरस्वत्वं कादिभ्यो वटुकादिभ्यः जों तत्सत् ब्रह्म प्रद्यतावत्तिथावद्य फाल्गुणमासस्य कृष्णपक्षस्य अमुक तिथौ द्वादश्यां वा त्रयोदश्यां वारासनितायामत्मनो वाङ्मन: कायो पार्जित पाप निवारणार्थं शिवरात्री व्रत निमित्तमोंनमो नैवेद्यं निवेदयामि नमः ।
अब अग्नि के दाहिने तरफ उपर की ओर दाहिने तरफ अन्नकण के लिए

दर्भ सजाइये जैसे नीचे चित्र में दिखाया है.
देवता दभअग्निरचतर दर्भ वश्वदेव के लिए अन्नकण रखें जैसे पहले उपर वाले दर्भ पर रखें

तक्षाय नमः उपतक्षाय नमः अम्बानमासि नमस्ते दुलानमासिनमस्ते नितंत्री नामासि चुपनीका नामासि० अम्रयन्ते नामासि मेघयन्ते नामामि० वर्षयन्ते नामासि० नन्दिने० सुभगे० सुमंगले० भद्रंकरि० श्रियै हिरण्यकेशी नमः वनस्पतिभ्यो नमः धर्माय नमः अधर्माय नमः मृत्यवे० मरुद्भ्यो० वरुणाय विष्णवे० वैश्रवणाय राज्ञे० भूतेभ्यो० इन्द्राय० इन्द्रपुरुषेभ्यो० वरुणाय० वरुण पुरुषेभ्यो० ब्रह्मणे० ब्रह्मण पुरुषेभ्यो० ऊव्वं आकाशाय० स्थंडले दिवंचरेभ्यो भूतेभ्यो० नक्तं चरेभ्यो भूतेभ्यो० पत्रिशत्तक्षादिभ्योऽन्नं नमः श्राचमनीय नमः । अपसव्येन (बाइयां जञू करके दाहिनी तरफ वाले दर्भ पर पितरों को

देवताओंके बचे हुए अन्नसे अन्नकण दें) इसमें तिल और दूध साथ मिलावें

पहले मुठी में तिल पानी दर्भ पर छिड़क कर पितरों का नाम लेकर रखें तिल छिडकने का मन्त्र समस्त माता पितृभ्यो द्वादशदैवतेभ्यः पितृभ्यो भूपृष्टे दभांस्तरणे तिलोदकेन अवने जनं स्वधा । अब पितरों का नाम ले कर अन्न दे जैसे तर्पण में पितरोंका नाम लेते यदि उसमें कुछ गलती हो तो समस्त माता पितृभ्यो अन्नं स्वधा ( शब्द का प्रयोग करें)

अन्न रख कर जल से हाथ साफ करे फिर अंगूठे से चन्दन, जल या घी का तिलक और अर्ध फूल लगाना समस्त माता पितृभ्यः संमाल भनं गंध: स्वधा अर्ध स्वधा पुष्पं स्वधा धूपं स्वधा दीपः स्वधा भोज्य फलमूल बलिवेद्यमाहारादि यन्नं स्वथा । तिल पानी दूध आदि मिला कर तर्पण करें समस्त माता पितृभ्यो हिमपानं स्वधा क्षीरपानं स्वधा मधुपानं तिलोदकं० उदक तर्पणं स्वधा हिमं हिमं रजतं रजतम

( सव्येन ) दाहिना जञू करके तर्पण करें वसन्ताय नमः ग्रीष्माय नमः वर्षाभ्यो० शरदे० हेमन्ताय शिशिराय० षडृतुभ्यो नमः अग्नि में अन्न डालें अग्नये स्वष्टकृते स्वाहा

दोनों हाथ धोकर प्राणायाम करें फिर अग्नि को कोणे वाले पात्र से तीन बार छीटां दे ऋत्वा सत्येन विमुञ्चामि सत्यं स्वर्तेन विमुञ्चामि ऋत सत्याभ्यां त्वा विमुञ्चामि अग्नि के चारों ओर डाले हुए दर्भ की चार तीलियों को उठाकर अग्नि

में डाले और अग्नि से क्षमा मांग कर आशीषले नयामि ३ । धर्मं देहि धनं देहि पुत्र पौत्रांदच देहिमे आयुरारोग्यमैश्वयं देहिमे हव्य वाहन भक्तिं देहि श्रियं देहि सुखं देहि स्वतन्त्रताम् देहि भोगं च मोक्षं च मनोभिलषितं तथा । गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ट ब्रह्म विष्णु, महेश्वर यत्र देवालयाः सर्वे तंत्र गच्छ हुताशन ।

अग्नि का तेज अपनी श्रोर हाथ से लाइये तेजोसिः तजोमय . देहि । इत्यामानं देहि भगवन सन्नि धत्सु । दाहिने तरफ अन्नकण के सामने थोडा सा अन्न डालें भगवन यक्षम एतत्तेऽन्नं नमः एतते प्राचमनोयं नमः । कंडोपवीती में जजू रस कर मन्न डालें) हुन् मनुष्येभ्यः सनकादिभ्यः ऋषिम्यः अन्नं नमः श्राचमनीय नमः

( सव्येन) दाहिना जनू करके पढ़ को तिलक और फूल लगाइए या काचित्-योगिनी रौद्रा सोम्या घोरतरा परा खेचरी भूचरी रामा स्तुष्टा भवन्तु मे सदा । श्राकाश मातृभ्योऽनं नमः समालभनं गंधो नमः अर्धी नमः पुष्पं नमः ।

अब फिर से अन्नकणों के सामने अन्न डालें सौरभेय्याः स्वर्गहिता पवित्राः पुण्यराशयः। प्रतिगृह्वन्तु में ग्रासं गावस्त्रलीक्य मातरः । गोभ्योऽन्नं नमः काकेभ्योऽन्नं नमः श्वभ्यः श्वानकेभ्योऽन्नं नमः ।

(वाइयां जन करके पत्र ) यामीन द्वारनिया

सिनां । अर्थिनां याचमानानामक्षय्यमुपतिष्टतु ।

दाहिना जञू करके अन्न डालें शुनों च पतितानां च रचपचां पापरो- गिणाम्। यावसानां कमीणां चाननिवेिद्भुवि इत्युच्चार्य नरो दद्यादन्नं श्रद्धा समन्वितः । भुवि भूतोपकाराय गृहीसर्वा श्रयोयतः ।

बाइयां जञू करके अन्न डालें यमाय धर्मराजाय मृयत्वे चान्तकायच । वैवस्वताय कालाय सर्व प्राणहरायच श्रीदम्बराय नीलाय ब्रध्नाय परमेष्टिने । वृकोदराय भीमाय चित्र गुप्ताय वै नमः । पाशहस्त कृतान्ताय प्रेताधिपतये नमः । श्री यमराज: धर्मराजः चित्रगुप्त स्तृप्तयेऽस्तु ।।

(सव्येन ) अब दाहिना जञू करके कुल रीति के अनुसार भगवान को भोग लगाये “डुल” के लिए बकाठ, सात अनाज, “सतसोस” खटाई आदि जो भी कुछ A के अनुसार डालते अर्पण करें पहले दूध और कन्द फिर अन् आदि दूध और कन्द चडाने का मन्त्र
कर कलित कपालाकुंडली दंडपाणि तरुण तिमर वर्णों व्याल यज्ञो- पवीतः कृतु समय सपर्या विघ्न विच्छेद दक्षो जयति वटुकनाथः सिद्धिदः साधकानाम् । डों यो रुद्रो अग्नो योऽप्सु य औषधोषु यो वनस्पतिषु यो हो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमो अस्तु देवा: भगवते भवाय देवाय पार्वती सहिताय परमेश्वराय डों ह्रीं श्री देवी पुत्र बटुकनाथाय क्षीरं मिष्टान्नं समर्पयामि नमः

अब डुलू सनिवारि आदि को भगवान के भोग का “डुलू” अन्न चढाइये पामराचतो वहन्ती शुक्तं तव वदनं परित्यमानम् दशाननं त्रिनयनं शिशिखण्ड चूढं ध्यात्वाज्ये वटुकमिन्द्रदिशि स्फुरन्तम् एह्येहि देवीपुत्र बटुकनाथ ! कपिल जटाभारभास्वर ! त्रिनेत्र ! ज्वालामुख या सर्व विघ्नान् नाशय सर्वोपचार सहित बलि गृहाण २ स्वाहा एष: लिकाय नमः ।

शेष सनिवारी आदि को भी डालें क्षां क्षेत्रपतिभ्यो बलि नमः राष्ट्रपतिभ्यो बलि नमः सर्वे अभय वर प्रदा मयि पुष्टि पुष्टि

पतयो ददतु । (अपसव्येन) बाइयां जञू करके दाहिने तरफ अन्नकण को फूल लगाइये· पञ्चकोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयशिला यत्र तत्र स्मरेलित्यं पितॄणां दत्तमक्षयम् ।दाहिना जञू करके हाथ में दर्भ की दो तीलियां लेकर भगवान के छिद्र
करें उों भूर्भुव: स्वस्तत्सवितुर्वरेणं भर्गो देवस्य धीमहि धियो योनः प्रचोदयात् ह्रीं श्रीं देवी पुत्राय विद्महे, क्षेत्रेस मुख्याय धीमहि । तन्नो बटुक भैरवः प्रचोदयात् उों तत्सत् ब्रह्म अद्यताव- . तिथावद्य फाल्गुण मासस्य कृष्णपक्षस्य तिथावद्य द्वादश्यां वा त्रयोदश्यां वारासनितायां महागणपतेः कुमारस्य श्रियः सरस्वत्याः लक्षम्या: विश्वकर्मणः द्वारदेवतानां प्रचापते ब्रह्मणः कलशदेवतानां ब्रह्मविष्णु महेश्वरदेवतानां चातुर्वेदेश्वरस्य सानुचरस्य ऋतु नारा- यणस्य फाल्गुणे शक्ति सहितस्य चक्रिणः क्रिया सहितस्य गोविन्दस्य दुर्गाया: यम्बकस्य वरुणस्य यज्ञपुरुषस्य अग्निश्वातादीनां पितृगण –

देवतानां कालरात्र्याः तालरात्र्याः रौद्ररात्र्याः राशिरात्र्याः शिवरात्र्याः भगवतः भवस्य देवस्य पार्वती सहितस्य परमेश्वरस्य देवी पुत्रवटुक नाथस्य महागायत्र्याः सावित्र्या: सरस्वत्या; हेरुकादीनां वटुकादीनां श्रात्मनो वांडमनः कायोपर्जितपाप निवारणार्थ शिवरात्रि व्रत निमितं कलशपूजनमछिद्रं सर्वमस्तु एवमस्तु ।।
दर्म की तीलियों को छोड़कर तर्पण करें एवाभ्यो देवताभ्यो यवोदकं नमः उदक तर्पणं भगवान और कलश को क्षमा नैवेद्यस्यास्य भक्षणे शरीर यात्रा
सिद्धयर्थं भगवन क्षन्तुमर्हसि । पण करें आज्ञामे दीयतों नाथ आपनोरम परयोरिम सर्वावस्थासु सर्वदा भगवंस्त्वां प्रपन्नोस्मि रक्षमां शरणागतं ।। अज्ञानात् विस्मृते म्रांत्या यन्यूनाधिक कृतं तत्सर्वं क्षम्यतां देव प्रसीद बटुक भैरव । कामेश्वर जगन्नाथ सश्चित् आनन्द विग्रह गृहपूजां इमां देव प्रसीद बटुक भैरव । श्राह्वानं नव जानामि नैव जानामि पूजनं । पूजाभागं न जानामि क्षम्यतां परमे- श्वर । उभाभ्यां जानुभ्यां पाणिभ्यां शिरसा चोरसा च वचसा च मनसा च नमस्कारं करोमि नमः ॥ तर्पण फिर से करके अपने को और घर के सदस्यों को उसमें छीटा दे
नमो नमो नमः पृवियै नमः श्रोषधीभ्यः नमोवा नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे वृहते कृणोमि । इत्येतासामे व देवतानां साम साष्टित सायुज्यं सलोकमाप्नोति य एवं विद्वान्स्वाध्या- यमधीते डों शान्तिः शान्तिः शान्ति ।
अव पवित्र निकाल दिये को खसत करें और नैवेद्य ले तथा अपने कुटमबियों में बांट कर खाये
शिवरात्री कब एक और कब दो होती है।
कश्मीरी पण्डित जनता अपने २ संप्रदाय के अनुसार शिवरात्रि पूजा करते हैं इस पूजा के अधिकारी तीन हैं। (१) वामाचारी (२) दक्षिणाचारी (३) महाचारी। शिवरात्रि के भेद भी तीन हैं। डा, मिया मिश्रा ।

जैसे कहा है :- यासो फाल्गुणमासस्य कृष्णादेवि त्रयोदशी । हरस्यरात्रिका प्रोक्ता, भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।

साचापि त्रिविधा प्रोक्ता, शुद्धा मिश्रादिभेदतः ॥ अर्थात:- फाल्गुन मास की कृष्ण त्रयोदशी हररात्रि कहलाती है जो भोग और मोक्ष को देती है । वह शुद्धा, मिश्रा, मिश्रा भेद से तीन प्रकार का है

(१) बुद्धा:- रात्रिन्दिनं या देहि जयातिथिरभीक्ष्णशः । सा प्रोक्ता तंत्रपारज्ञैः शुद्धा सर्वार्थकामदा ।

(धर्मचिन्तामणि ) अर्थात् :- जो त्रयोदशी तिथि तथा रात्रि में व्याप्त हो, वह सब कामनाओं को पूर्ण करने वाली शुद्धा कहलाती है । जैसे – त्रशे २ मिश्रा विष्णुनानुगताया च हरस्य रात्रिका परा । सा प्रोक्ता देवदेवेशि मिश्रा चेति पुरातनं ।।

अर्थात् :- जो हररात्रि त्रयोदशी, द्वादशी में प्रवेश करती हो उसे कहते हैं।जैसे – द्वा दि० त्र प्र० (३) मिश्रा- संध्याद्वये समाश्लिष्टा भास्वता या त्रयोदशी । पाप मिश्रा मता बुधैः ॥
अर्थात् जिस शिवरात्रि- त्रयोदश को सूर्य प्रातः संध्यां को स्पर्श करके मायं गंगा को भी विशेष मार्ग करता हो और रात्रि में चतुर्दशी व्याप्त ३ द्वाप्र० त्रदि० (दो) पहले दिन प्रदोषाऽर्धरात्रव्यापिनी दूसरे दिन सूर्य विशेष या स्पर्श मात्र युक्त होने से ही, हो वह भी मिश्रा कहलाती है। ऐसे तिथि विशेष में वामाचारी और महाचारी द्वादशी के प्रदोष और अर्धरात्र को पूजते हैं, क्योंकि दोनों कालों में त्रयोदशी व्याप्त होती हैं। जहां जहां आगे सूर्य के संध्या-द्वय -समाश्लेष का वर्णन हो वहां यही श्लोक प्रमाण भूत है ।
१ द्वाप्र० प० (दो) पहले दिन प्रदोषा घरात्रव्यापिनी दूसरे दिन प्रदोष व्यापिनी सूर्य स्पर्श विशेष युक्ता भी,
२ द्वादि० प्र० (दो) पहले दिन प्रदोषाऽर्धरात्रिव्यापिनी दूसरे
दिन प्रदोष व्यापिनीं सूर्य स्पर्श विशेष युक्ता भी,

द्वाशे १३ प्र १४ त्रशे० १६ (दो) राधे १५ पहले दिन अर्धरात्र- व्या० दूसरे दिन प्रदोश व्या०
५ द्वाशे ८ त्रशे० १३ प्र० १४ राधे १५ (एक) त्रयोदशी के प्रदोश से सबों को पूज्य हैं, दोनों दिन अर्धरात्र व्यापिनी नहीं है
६ अशे १६ प्र० १२ राधे १५ (दो) पहले दिन अर्धरात्रव्यापिनी दूसरे दिन प्रदोष व्यापिनी,
७ द्वादि त्रदि (एक) त्रयोदशी यदि सायं-संध्या के साथ विशेष स्पर्श न करती हो ।
द्वदि त्रदि २७-५८ (दो) यिनम् २८ / १५ पहले दिन प्रदोषाध- रात्रव्यापिनी दूसरे दिन सूर्य विशेष, स्पर्श युक्ता ६ द्वाप्र० नशे (दो) पहले दिन अर्धरात्रव्यापिनी दूसरे दिन प्रदोश-व्यापिनीं सूर्य स्पशं विशेष युक्ता,
१० द्वाशे० त्रशे (एक) त्रयोदशी को प्रदोषार्धरात्रव्यापिनी सूर्य विशेष स्पर्श युक्ता
११द्वादि० त्र्यहः चशे० (एक) द्वादशी के दिन सूर्य स्पर्श मात्र युक्ता
१२ श्रशे० त्रदि० (एक) पहली त्रयोदशी के दिन प्रदोषाऽर्धरात्रव्या- पिनी सूर्य विशेष स्पर्श युक्ता ।
ॐ नमः शिवाय

Leave a comment

Design a site like this with WordPress.com
Get started